Przyrządy
Shooting board: czoło listwy pod kątem prostym, strugiem
Shooting board prowadzi strug położony na boku, żeby wyrównać czoło listwy dokładnie pod kątem prostym. Działanie i budowa.
Shooting board to przyrząd do strugania czoła albo krawędzi dokładnie pod kątem prostym. Listwa leży na platformie oparta o ogranicznik, a strug leży obok na boku, na niższym pasie, prowadzony krawędzią platformy. Po piłowaniu czoło rzadko jest idealnie gładkie i proste, a z wolnej ręki wąska powierzchnia nie daje strugowi oparcia i strug się przechyla. Na przyrządzie strug może jechać tylko w jedną stronę i cienkimi wiórami doprowadza czoło do kąta prostego. To stary, sprawdzony przyrząd do pracy ręcznej, a kosztuje kilka kawałków odpadu. Polskiej nazwy nie ma.
Budowa
Przyrząd ma trzy części. Na szerokiej podstawie leży węższa platforma, a wzdłuż jednej krawędzi zostaje niższy pas, po którym jeździ strug. Na końcu platformy, w poprzek, siedzi ogranicznik, dokładnie pod kątem prostym do jej krawędzi. Ogranicznik ma kończyć się równo z krawędzią platformy, bo strug o wystający by zahaczał.
Wymiary są dowolne, byle przyrząd mieścił twoje listwy i twój strug. Na początek dobra jest podstawa około 250 mm szeroka i 650 do 750 mm długa, a platforma węższa od niej o 75 do 100 mm. Na obie części weź suchą, prostą sosnę albo płytę około 20 do 25 mm. Pas musi być na tyle szeroki, żeby strug położony na boku cały się na nim mieścił. Pod podstawą przy bliższej krawędzi przyklej zaczep, czyli listewkę, która zahaczy o przednią krawędź stołu. Wtedy przyrząd nie przesuwa się po stole.
Pas jest niżej z prostego powodu. Ostrze struga jest węższe niż jego spód i nie sięga do samego boku. Gdy strug leży na boku niżej niż listwa, ostrze obejmuje całą jej grubość.
Ogranicznik przykręć najpierw jednym wkrętem, który posłuży za oś, a drugi wkręt daj w powiększony otwór. Ustaw go kątownikiem i dokręć, a potem sprawdź jeszcze raz, bo przy dokręcaniu potrafi się przesunąć. Drobną poprawkę zrobisz paskiem taśmy naklejonym na czoło ogranicznika z jednej strony. Ogranicznik może na początku wystawać odrobinę za krawędź platformy. Pierwsze przejścia struga zetną go równo z nią, a w krawędzi platformy zrobią mały wrąb, po którym strug będzie dalej jechał.
Test z odwracaniem
Kątownik przyłożony do jednego czoła pokaże tylko duży błąd. Pewniejszy jest test na dwóch listwach o prostych, równoległych krawędziach. Wyrównaj na przyrządzie czoło każdej z nich. Połóż obie krawędzią przy prostej listwie albo liniale i dosuń czołami do siebie.
Gdy obie leżą tą samą stroną do góry, czoła schodzą się nawet przy krzywym ograniczniku, bo mają ten sam błąd. Odwróć jedną listwę na drugą stronę. Teraz błędy się sumują i szczelina między czołami pokazuje dwa razy tyle, ile wynosi błąd jednego cięcia. Popraw ogranicznik i powtarzaj, aż czoła odwróconych listew zejdą się bez szczeliny.
Ten test sprawdza ogranicznik, czyli kąt czoła do krawędzi listwy. Kąt czoła do jej powierzchni zależy od struga, bo jego bok musi być pod kątem prostym do spodu. Sprawdź to kątownikiem przyłożonym do spodu i boku. Jeśli bok jest krzywy, czoło wyjdzie skośne na grubości listwy, choć z góry kąt będzie się zgadzał.
Praca na przyrządzie
Połóż listwę na platformie, krawędzią do ogranicznika, z czołem wysuniętym poza krawędź platformy na grubość wióra. Jedną ręką dociskaj listwę do platformy i do ogranicznika, drugą pchaj strug po pasie w stronę ogranicznika. Strug ma być ostry i ustawiony na cienki wiór. Natrzyj pas woskiem, to strug pójdzie lżej.
Strug dociska listwę do ogranicznika, więc ten podpiera tylny róg czoła i drewno nie wyłamuje się na końcu przejścia. Gdy ogranicznik się wyrobi i przestanie dochodzić do krawędzi, podłóż za listwą kawałek odpadu.
Tak samo prostuje się krawędzie cienkich desek przed klejeniem, na dłuższym przyrządzie. Jest też odmiana z ogranicznikiem pod kątem 45°, podwójnym, na środku platformy. Służy do poprawiania uciosów, już wyciętych piłą, z obu stron.
Źródła
- D. Denning, The Art and Craft of Cabinet-making (otwiera się w nowej karcie), 1891, s. 110-113 i 137-138: budowa i wymiary, ogranicznik pod kątem prostym, listwa pod spodem, ogranicznik pod 45°
- M. Porcaro, R. Rousseau, „Shooting Board” (otwiera się w nowej karcie), Fine Woodworking, 2009: ogranicznik na powiększonych otworach, wrąb w platformie po pierwszych przejściach